In deze miniserie draait het steeds om een foto, gemaakt in de regio. De afbeelding toont telkens een totaalbeeld (in kleur) van een gebouw of situatie. Daarbij hoort iedere keer een detail dat door de…De tand des tijds -1- Bij de Napoleonsmolen
21-05-2018 12:13 – Ingezonden door Evert Meijs – foto’s Evert Meijs
In deze miniserie draait het steeds om een foto, gemaakt in de regio. De afbeelding toont telkens een totaalbeeld (in kleur) van een gebouw of situatie. Daarbij hoort iedere keer een detail dat door de tijd of door het gebruik versleten is: door de tand des tijds. Omdat het om een interessant detail gaat, wordt het versleten onderwerp in het artikel beschreven en de detail-foto (in zwart-wit) bij het verhaal afgedrukt.
Deze week wordt gestart met een molensteen bij de Napoleonsmolen van Hamont.
Een molen is eigenlijk geen gebouw maar een werktuig. Te gebruiken om hout mee te zagen, om water op te pompen of papier mee te maken. De Napoleonsmolen kan gebruikt worden om olie te produceren of om graan te malen. Want graan kan dienen als voedsel. Tenminste, als het omhulsel van de graankorrel (de zemel) wordt verwijderd, want de zemel verteert niet in het menselijk lichaam. Men weet dit al sinds duizenden jaren vóór onze tijdrekening en vanaf die tijd wordt graan (gerst, tarwe, haver of rogge) tot meel gemalen. Met stenen die plat op de vloer liggen, bijna op elkaar. Sinds de middeleeuwen is er een bloeiende handel in molenstenen. Ze werden in steengroeven gekapt, uit één stuk. Zo’n steen donkerkleurige staat al enige tijd buiten rechtop tegen de muur van de Napoleonsmolen, links van de inrijpoort. Hij wordt niet meer gebruikt en is in april 2015 aangekocht om bezoekers een idee te geven van een natuur-molensteen, want tegenwoordig worden molenstenen alleen nog in een fabriek gemaakt.
Beschadigd
Wat voor type steen is het? We spreken hier van een steen van basalt-lava. Steengroeven van dit soort steen bevinden zich in de Eifel, in het Duitse Niedermendig en in het nabij gelegen Andernach a/d Rijn, bij Koblenz. Zo’n steen wordt ook wel ‘blauwe steen’ genoemd of ‘grauwe steen’. Deze versleten molensteen -gekocht in de regio Antwerpen- is 150 cm. doorsnee en heeft een dikte van 30 cm. , en wordt in de molenaarswereld ook wel een ‘zeventiender’ genoemd. Gewicht ruim 1400 kilo. Het is goed te zien dat de steen flink beschadigd is, en daardoor onbruikbaar om nog mee te malen.
In het midden zit een gat met vier uitsparingen. Deze zijn bedoeld om van bovenuit een spil door te steken met –in dit geval- vier armen die precies in de uitsparingen passen. “Viertakrijn’ is de vakterm die hierbij wordt gebruikt. In de loop van de negentiende eeuw werd ook de tweetakrijn ingevoerd. Graan malen gebeurt tussen twee stenen. De onderste ligt vast in de vloer (de ligger), en de bovenste draait rond (de loper). We hebben hier dus te maken met een ‘loper’.
Scherpsel
Een molensteen moet nog worden bewerkt, zodra hij uit de grot is gekapt. Als je goed kijkt, zie je dat allerlei groeven zijn aangebracht in de blauwe steen. Dat is het scherpsel. De groeven zijn met verschillende soorten hamers aangebracht, in een bepaald patroon, zodat graankorrels goed kort gemalen kunnen worden. Zowel de ligger als de loper hebben deze kerven, die volgens een bepaald stramien zijn aangebracht. Eerst werd een aantal segmenten of panden aangebracht. In elk pand apart werden dan de groeven gebeiteld. Ze lopen een beetje gebogen, niet vanuit het middelpunt maar er net buiten. Het stramien van deze steen noemen we dan ook een ‘excentrisch zwaaipandscherpsel’. Zo zijn er minstens vijf verschillende soorten scherpsels. Als de groeven wat zijn versleten, kunnen ze met een hamer weer worden gescherpt, ofwel ‘gebild’. Vroeger trok een scherper of biller van molen naar molen om het kostbaarste onderdeel van de molen te scherpen.
De blauwe steen werd meestal gebruikt om tarwe te malen en in onze streek vooral voor boekweit.
Vorige week is een ander soort molensteen aangekocht: een Franse steen, die uit tientallen brokken steen bestaat. Die krijgt binnenkort een plekje náást de blauwe basaltsteen.