Archeologisch monument Kasteel Cranendonck

CRANENDONCK – Ken je Heem is een rubriek van Heemkundekring ‘De Baronie van Cranendonck’ waarin aandacht wordt besteed aan de mensen, objecten en verhalen uit het verleden van de gemeente Cranendonck.

Deze keer: Archeologisch monument Kasteel Cranendonck

Rijksmonument 45738

Rond 1250 is tussen Maarheeze en Soerendonk kasteel “Cranendonck” gebouwd. Vernoemd naar de natuurlijke omstandigheden ter plaatse (‘kraan’ van kraanvogel en ‘donk’ van heuvel; dus de donk van de kranen). Het kasteel gaf de naam aan de familie die hier woonde: ‘Van Cranendonck’ en aan het bijbehorende gebied: de heerlijkheid, later Baronie van Cranendonck. Cranendonck kent een rijke geschiedenis en heeft zelfs een band met ons Koningshuis.

Vanaf het midden van de zestiende eeuw tot het einde van het Ancien Régime heeft de Baronie met het kasteel toebehoord aan de Oranjes. Het kasteel werd in 1673 door de Fransen grotendeels vernield. In 1820 werden de Oranjegoederen als kroondomein verkocht en Cranendonck kwam hierdoor in particuliere handen. De boerderij die nabij het kasteel stond, werd in 1899 afgebroken en vervangen door een villa; het huidige ‘kasteeltje’. In 1938 werd de gemeente Maarheeze eigenaar van het landgoed Cranendonck. De bestaande villa werd aangepast en in 1940 in gebruik genomen als gemeentehuis. Tot de samenvoeging van de gemeenten Maarheeze en Budel was de gemeente Maarheeze gevestigd in het ‘kasteeltje’ en enige andere gebouwen op Cranendonck.

Het uit de dertiende eeuw daterende kasteel Cranendonck was eeuwenlang het bestuurlijk middelpunt van het Land van Cranendonck (Maarheeze, Soerendonk, Gastel en Budel). Het werd aanvankelijk bewoond door heren uit adellijke geslachten die regionaal van aanzien waren en soms een belangrijke rol speelden aan het hof van bijvoorbeeld de hertog van Brabant. Het geslacht Van Cranendonck, afstammend van de Van Horn’s, stierf in de veertiende eeuw in mannelijke lijn uit. Hierna behoorde de heerlijkheid aan geslachten als Van Sevenborn, Van Milberg, Van Schoonvorst en Van Egmond. De heren van Cranendonck uit dit laatste geslacht en het daaropvolgende Van Oranje hadden hun belangrijkste bezittingen elders en verbleven zelf zelden of nooit op Cranendonck. Op het kasteel verbleef toen de drost of drossaard van de baronie. In de zomer van 1672 vielen Franse legers de Nederlandse Republiek binnen en bezetten onder meer de Cranendonckse burcht. Van daaruit werd het hele gebied van de Meierij van ’s-Hertogenbosch geterroriseerd. In september 1673 bliezen de Fransen het kasteel van hun grote tegenstander, de prins van Oranje, op. In de loop der tijd bleef er niets over van de ruïne. 

De plek van het gebouw bleef echter bekend en werd in 1974 opgenomen op de lijst van beschermde archeologische monumenten. Pas in het voorjaar van 1996 werd voor het eerst een archeologisch onderzoek ingesteld naar de resten van dit kasteel. In twee van de drie proefsleuven werden sporen van de oude kasteelgracht aangetroffen. Stenen die in muurresten werden aangetroffen bewezen voor het eerst dat het gebouw inderdaad uit de dertiende eeuw moest dateren. De talrijke vondsten wezen op de elitaire bewoning van het gebouw. Enkele zaken verwijzen zelfs rechtstreeks naar de Oranjes. De meest spectaculaire vondst was een vrijwel complete laatmiddeleeuwse kruis- of voetboog. 

Lees het uitgebreide verhaal op onze website: heemkundekringcranendonck.nl of volg ons op Facebook, Instagram, Twitter of Pinterest.