De oplossing voor het klimaatprobleem?

Een samenleving gericht op evenwicht in plaats van op groei; de oplossing voor het klimaatprobleem? Ingezonden door Lex Kryzanowski 

Inleiding:

Bij toeval zag ik op een avond beelden van een discussie over het klimaat. Het gezelschap bestond uit vijf oudere witte mensen en Anuna de Wever. *)

Het was tamelijk oninteressant tot dat Anuna de Wever opmerkte, enigszins uit de losse pols: “Het kapitalisme moet worden afgeschaft”. Het was heel even stil. Noch de discussieleider, noch de andere deelnemers vonden het nodig om te vragen wat ze daarmee bedoelde en gingen daarna gewoon verder met hun stokpaardjes.

Ik vroeg me af waar Anuna de Wever deze gedachte zou hebben kunnen oppikken. Dat heeft me inmiddels een nieuwe reeks boeken en publicaties opgeleverd.

In deze presentatie ga ik met name in op de vragen, “waar komt dat idee vandaan?”, “welke gedachten zitten achter die opmerking?” en “wat we ons daarbij daarna, bij doorvoering van dat idee, dan moeten voorstellen?” m.a.w. “hoe ziet de maatschappij er dan uit?”  

Zorgen over het milieu sinds 1818:

Al tijdens de Industriële Revolutie in 1818 waren het niet alleen schrijvers (waar onder Guido Gezelle) en apocalyptisch aangelegde juristen, maar ook diplomaten en wetenschappers die zich zorgen maakten over het milieu. Zij zagen dat op vele plaatsen het ecosysteem werd of was vernield en vroegen zich af of dat ooit nog hersteld zou kunnen worden. 

Het was de wereldbefaamde chemicus en uitvinder van de kunstmest, Justus von Liebig die in 1861 de term “roofbouw” lanceerde in de zinsnede uit zijn publicatie “de mens pleegt roofbouw op de natuur”. 

Ook Ghandi stelde in 1928 “God verhoede dat India ooit zou gaan industrialiseren zoals het Westen. Als alle driehonderd miljoen inwoners op dezelfde manier zouden overgaan tot economische exploitatie, het zou de wereld kaalvreten zoals sprinkhanen dat laten zien” (op dit moment telt India 1,4 miljard inwoners).

De jaren zeventig lieten een omslag zien. 

De mens in de industriële wereld in de US en in Europa pikte het, begin zeventiger jaren, niet meer dat de vervuiling van de leefomgeving onverdraagzaam werd met steeds meer slachtoffers tot gevolg. Daarnaast kwam in deze periode een stroom van publicaties en TV en radio-uitzendingen op gang waaruit het bovendien steeds duidelijker werd dat in de milieucrisis alles met alles samenhangt.1)

Echter de aanleiding om tot actie over te gaan was een publicatie dat gedurende 1972 verscheen:

The Limits to Growth, een rapport geschreven door 17 MIT onderzoekers -m.n. Dennis en Donella Meadows-, in opdracht van de club van Rome.**) 

Een Nederlandstalige uitgave werd verzorgd door uitgeverij het Spectrum in datzelfde jaar, getiteld: 

  • “Rapport van de club van Rome” met als ondertitel “De grenzen aan de groei” van Dennis Meadows met commentaar van de club van Rome (uitgave Aula Boeken 500/Uitgeverij het Spectrum N.V./1972)

In dat rapport kwam naar voren:

  • Dat bij ongewijzigd gedrag van de mens een gebrek aan grondstoffen, gezonde meren en zeeën en/of niet vervuild bebouwbaar land het steeds moeilijker en op termijn zelfs onmogelijk zou maken om de immer groeiende wereldbevolking van betaalbaar voedsel, water, basisdiensten en -producten te voorzien
  • Niet langer “groei” maar “evenwicht” als centraal doel nagestreefd moest worden!
  • De voorgestelde acties uitvoeren niet op basis van “of, of” maar op basis van “en, en”. De samenhang van de geconstateerde problemen is daarvoor te groot; “alles is met elkaar verbonden”!
  • Het is een mondiale problematiek; het nastreven van een eigen systeem door een natiestaat, maakt dit, doordat het eco systeem mondiaal functioneert, doelloos en leidt tot sociale disintegratie.
    In dit verband een “dicht bij huis” voorbeeld; Shell Pernis bouwde een 212m hoge schoorsteen in Pernis eind ’60. Dit om het milieu te verbeteren rondom Rotterdam. Dat realiseerde men ook, echter in Noorwegen werd daarna een verhoogde vervuiling geconstateerd veroorzaakt door de uitstoot van die pijp in Pernis! 

Wat hebben we sinds 1972 gerealiseerd?

In de jaren na 1972 is toch m.i. enorm veel werk verricht. 

  1. De rivieren in Europa (o.a. Rijn & Maas) waren in 1972 open riolen. Niet alleen de landbouw en industrie loosden hun afval in de rivieren maar ook het overgrote aantal huishoudens via de riolen. Inmiddels leven er weer vissen in en we betrekken zelfs weer drinkwater uit deze rivieren! 
  2. Veel landen binnen de EEG hebben gedurende de periode vanaf 1972 hun elektrische centrales op steenkool gesloten en zijn overgegaan op atoom- of gascentrales.
  3. De zwarte sneeuw, zoals die in de winter m.n. en o.a. in het Ruhrgebied en in Manchester te ervaren was eind 1960, begin 1970, is verdwenen (althans wanneer het nog sneeuwt). Andere processen, specifieke reinigingsinstallaties maar ook de “export” van deze bedrijven naar “goedkopere arbeid” landen waren de oplossing voor dit issue. Dat we door deze “export” weer andere problemen creëerden voor onszelf (afhankelijkheid, geen werk voor specifieke bevolkingsgroepen) is een ander verhaal en mogelijk een andere presentatie waard.
  4. We hebben transportsystemen (auto’s, schepen, vliegtuigen) verbeterd t.a.v. uitstoot van CO2). Echter het gebruik van deze middelen (m.n. het gebruik van de luchtvaart) is exponentieel toegenomen door het hanteren van andere businessmodellen, gericht op massificatie (m.n. low cost cruise- en vliegtuigmaatschappijen).
  5. De smog in de meeste steden in Europa is verdwenen m.n. door de maatregelen zoals in voorgaande punten benoemd (wie herinnert zich dat nog?).
  6. In de meeste landen binnen de EU is geïnvesteerd door bedrijven en particulieren in zonnepanelen en windmolens. Ook isolatie van huizen en warmtepompen kunnen in dit verband nu worden genoemd. De politiek heeft deze investeringen veelal geëntameerd door subsidies. Echter niet alle bevolkingsgroepen (m.n. de lagere inkomstengroepen) kunnen, gezien hun financiële situatie, hiervan vrijwel geen gebruik maken (wel 20% van de bevolking binnen de EU)! 
  7. Ook binnen de landbouw- en veeteeltbedrijven is geïnvesteerd in groenvriendelijke maatregelen (o.a. instellen mest quota’s, reinigingsinstallaties, loopstallen), 
  8. Verpakkingen zijn geminimaliseerd en groener en er is steeds meer aandacht voor een optimale recycling van huisvuil (o.a. door sortering aan de bron). 

Als we op dit moment moeten beoordelen in hoeverre we met al dit werk, de temperatuurstijging van de aarde hebben kunnen afremmen, dan zullen we moeten toegeven dat we daar niet in geslaagd zijn. 

De belangrijkste reden is dat:

De vraag naar met name energie, verpakkingen, zinloze producten, vlees en het gebruik van transportmiddelen exponentieel is blijven toenemen en dat onze geïnitieerde “groene acties” daardoor verschrompelden tot “een druppel op een gloeiende plaat”. Helaas is dat nog steeds het geval! Die toenemende vraag, wereldwijd, wordt aangedreven door de bevolkingsgroei gepaard gaand met een continu streven naar een hoger welvaartsniveau van die bevolking!
Dat heeft geleid tot een aantal consequenties voor het klimaat: 

  • V.w.b. de industrie; Men kan of wil de verhoogde vraag naar energie niet invullen met gebruikmaking van alleen groene energie. Dat heeft alles te maken met de snelheid waarmee groene energie beschikbaar komt in relatie tot de bestaande en de te voorziene infrastructuur, de hogere snelheid van de verhoging van de vraag naar meer welvaart, de beschikbaarheid van specifieke grondstoffen in relatie tot een beperkt aantal leveranciers, de tegenwerking van de bevolking bij de implementatie (Not In My Backyard) en/of de beschikbaarheid van kapitaal. Tenslotte: fossiele brandstoffen zijn nog steeds aanzienlijk goedkoper omdat men de CO2 voetafdruk niet in rekening wenst te brengen. Daar de belangen in de leveringsketen van fossiele brandstoffen van zowel de kapitaalverschaffers als van of voor de staten groot zijn in deze, komt overeenstemming t.a.v. een CO2 taks wereldwijd moeizaam tot stand.    
  • V.w.b. de landbouw en de veeteelt; Het propageren van en het investeren in mega bedrijven met monoculturen heeft, enerzijds vanwege de kostprijs (geïnitieerd door het winstmodel binnen de opbouw van de distributieketen) en anderzijds vanwege een toename van een verhoogd gebruik aan kunstmest en pesticiden (“gewasbeschermingsmiddelen”!), geleid tot geen verbeteringen van het klimaat, integendeel zelfs; er is sprake van een totale vernieling van het ecosysteem!
  • V.w.b. huishoudens; Volgens van Lancker 6) zijn huishoudens verantwoordelijk voor twee derde van de uitstoot. Als morgen de 10 procent gezinnen met de hoogste uitstoot van Europa, en dat zijn meestal de rijken, van de ene op de andere dag niets meer uit zou stoten, daalt de totale uitstoot van de huishoudens met 19%. Dat is veel, maar onvoldoende! In België is het aantal huishoudens, met een uitstoot van vandaag laag genoeg, om de stijging van de temperatuur te beperken tot 1,5 graden tegen 2030 te kunnen realiseren, minder dan 2%!
  • V.w.b. samenwerking tussen staten en werelddelen: Sommige acties ter oplossing van bepaalde klimaatproblemen zijn niet of niet adequaat genoeg doorgevoerd (bv. t.a.v. voedselverspilling), onder de tafel geveegd (o.a. t.a.v. de bevolkingsgroei) dan wel vanwege het ongebreidelde geloof dat m.b.v. technologie het klimaatprobleem wel op te lossen zal zijn! Daarnaast valt sinds een aantal jaren op dat de samenwerking tussen werelddelen en staten (en zelfs binnen staten) steeds moeizamer verloopt, waardoor inmiddels een adequate aanpak van de klimaatproblematiek onmogelijk is geworden!  

Het boek van Geert Buelens, in 2022 gepubliceerd, heeft dan ook een toepasselijke titel: “Wat we toen al (in 1972) wisten”. 1)

Kapitalisme vs. niet kapitalisme of is het verbruiken (groei) of gebruiken (evenwicht)?

  1. Als Anuna de Wever “Conservation in the Soviet Union” (P. Pryde) en vooral “The spoils of progress” (M. Goldman) had gelezen, had ze zich mogelijk wat genuanceerder uitgelaten. Beide boeken gaan over twee westerse academische studies uit 1972 die weinig heel lieten van de marxistische eco-illusie. Goldman schets een beeld van een maatschappij waar een heilig geloof is in vooruitgang door industrialisering, regelgeving die een dode letter bleef, en een gebrek aan openlijke discussie en informatieverstrekking (de Russische vertaling van het boek “Grenzen aan de Groei” circuleerde alleen binnen de Academie van Wetenschappen en op de zwarte markt. De these dat gestreefd moest worden naar een wereld zonder groei, was geschrapt!). Juist door op groei gebaseerd te zijn, kwamen ook in die maatschappijvorm, zoals de studies aangaven, ecologische ravages voor die niet onderdeden voor die in het Westen.1)
  2. In China lieten ze, rond 1972, bewonderaars van het systeem (bv. Joris Ivens) een film of een documentaire maken, die moest tonen hoe begaan de Chinezen waren met het milieuprobleem. Alle scenes die in de ogen van de Chinese opdrachtgevers dat beeld verstoorden, werden als beledigend ervaren en moesten worden geschrapt! Dat de Grote Sprong Voorwaarts een extreme uiting was van gewenste groei en dat dit ten koste ging van het ecosysteem (denk aan de mussen jacht, de ontbossing om de “huishoogoventjes” brandend te houden en de propagandastunt van Mao al zwemmend in de vervuilde Yangtze) werd in het kader van de “vier plagen campagne” als ecologisch verantwoord “verkocht”1)
  3. Anuna heeft mogelijk wel met Eric Corijn gesproken en/of zijn boek “Vlaanderen ontwaakt” gelezen. Corbijn is een emeritus-hoogleraar geografie gespecialiseerd in stedelijke planologie en trotskistisch activist. Volgens Corbijn moet links zich verenigen in een Europese stedenpartij met een ecosocialistisch programma. Europees omdat het socialisme alleen op internationaal vlak kans van slagen heeft. Steden, omdat daar de problemen het meest gevoeld worden en daar dan ook de grootste voedingsbodem voor verandering ligt. Ecosocialistisch, en nu komt het, omdat de ecologische doem alleen afgewend kan worden door het kapitalisme met wortel en tak uit te roeien!2)
  4. Brits hoogleraar Tim Jackson opperde twaalf jaar geleden al het idee dat welvaart ook zonder groei mogelijk is. In zijn laatstverschenen boek van medio 2022, “Voorbij de groei” met als ondertitel “Het leven na het kapitalisme” stelt hij dat het kapitalisme maar tijdelijk is (wie/wat niet?) en beperkingen heeft. Het boek is, zoals hij in een interview aangeeft, een uitnodiging om daarover na te denken. De belangrijkste aandachtspunten daarbij zijn volgens Jackson; het aandacht hebben voor alle belanghebbenden (m.n. voor de meest kwetsbaren in de samenleving), de waarde van en waardering voor werk, de houdbaarheid van onze sociale stelsels (o.a. het pensioensysteem) in relatie tot de afhankelijkheid van groei. Jackson citeert daarnaast Thoreau (19de -eeuwse filosoof en beoefenaar van burgerlijke ongehoorzaamheid); die schrijft; “Democratie is een onvoldoend systeem zolang we niet uitgedokterd hebben hoe we tegenmoet kunnen komen aan de noden van de meest kwetsbaren”. In dat opzicht is de democratie in de ogen van Jackson in veel landen achteruitgegaan. Hij stelt vast dat de politiek een cynische sector is geworden die vooral de belangen van de beter gesitueerde verdedigt! Jackson noemt een aantal landen die inmiddels een andere richting hebben gekozen, zoals; Nieuw-Zeeland dat van welzijn een prioriteit heeft gemaakt, Scandinavië dat werkt aan gelijke rechten voor mannen en vrouwen en ook, verbazingwekkend eenzijdig misschien, een land als Cuba dat hoog scoort op de welzijnsfactor gezondheid!3) 
    De aandacht van Jackson voor de meest kwetsbaren in relatie tot groei en milieuproblematiek is niet nieuw! In 1972 op het congres over sociale rechtvaardigheid en het milieu bracht Peter Marcuse (zoon van Herbert) de volgende boodschap: “Als de ecologisten er niet in slagen om duidelijk te maken dat voor hen de sociale en milieustrijd in essentie één zijn, zal dat de beweging voor altijd schaden”.
  5. De historische wortels van de klimaatcrisis liggen volgens auteurs (schrijfsters) als Naomi Klein (Canadees journaliste, publiciste en activiste en schrijfster van “de Schock Doctrine” met als ondertitel “de opkomst van het rampenkapitalisme”), in het ongebreidelde kapitalisme. Dat argument is overtuigend en goed gedocumenteerd volgens de Indiase auteur Amitav Ghosh. Maar zegt Ghosh ook; “de verantwoordelijkheid voor die crisis volledig bij het kapitalisme te leggen, is een onbevredigd antwoord. Het is niet vol te houden dat er onder het sovjetcommunisme of in het Maoistische China minder destructief is omgegaan met de natuur of de planeet. Volgens Ghosh delen kapitalisme en communisme het geloof dat een versnelling en schaalvergroting van industrialisering, productie en consumptie goed zijn voor de mensheid. Dat leidde volgens hem ook tot de toe-eigening van overzeese gebiedsdelen; de kolonisatie. Een project van totale controle over mensen, planten, dieren, ondergrond en landschap, handel en economie, grondstoffen en winsten. Inmiddels, zegt hij, is deze handelswijze volledig mainstream geworden. Alle elites ter wereld passen ze inmiddels toe; de Indonesische, de Chinese, de Braziliaanse en zeker ook de Indiase. In zijn laatste boek “The Nutmeg’s Curse” (Parables for a planet in crises) onderzoekt Ghosh de betekenis om het landschap en de planeet te benaderen als een levende aanwezigheid. In dit verband verwijst hij o.a. naar de Belgische wetenschapsfilosofe Isabelle Stengers die o.a. mensen bestudeert die op een bevreemdende manier het talent hebben om het niet menselijke te horen en te begrijpen. Ghosh pleit ervoor, met uitzicht op een planetaire catastrofe, dat we die niet-menselijke stemmen opnieuw een plaats geven in onze verhalen ter voorkoming van, of een kans op, een niet beheersbare catastrofe .4) 
  6. Guido Vanheeswijck, emeritus-hoogleraar filosofie aan de universiteit van Leuven en Antwerpen stelt dat we in een verandering van tijdperk zitten. Stond het moderne wereldbeeld door de kwantummechanica en haar onzekerheidsbeginsel al danig onderdruk, de huidige klimaatcrises en het inzicht dat de mens niet los te zien is van de natuur, maken het nog veel ongeloofwaardiger. Daar is het nieuwe tijdperk dus al ingetreden. Maar niet op het vlak van het mensbeeld, dat nog steeds blaakt van het liberale optimisme, al zien steeds meer mensen in dat die ongerijmde vrijheidsdrang onhoudbaar is, willen we de planeet leefbaar houden. Hij constateert dat spiritualiteit en een gevoel voor de transcendente buitenzintuiglijke waarneming van Kant ***) aan een “come back” bezig lijken te zijn. Hij haalt daarbij Pankaj Mishra aan, maar hij had evengoed kunnen verwijzen naar honderden denkers en schrijvers die een bijna religieuze omgang met de natuur om ons heen bepleiten. Vanheeswijck beweert dat de slinger, die ooit heel ver doorsloeg naar het mechanistische wereldbeeld al een tijdje de andere meer transcendente kant aan het uitslaan is. 5)
  7. Jason Hickel, economisch antropoloog, deelt de mening van Jackson. Hij stelt; onder het mondiale kapitalisme moet het mondiale bbp blijven groeien met minstens 2 á 3 % per jaar, willen de bedrijven winstgevend blijven. Dat lijkt weinig, maar in de tijd gezien gaat het om een exponentiele curve (3% groei per jaar betekent dat de wereldeconomie elk 23 jaar verdubbeld). Deze groei hangt nauw samen met energie- en grondstoffenverbruik!
    Over de “slogan”; “de technologie helpt ons bij het oplossen van de milieuproblematiek” is hij ook stellig! Technologie helpt ons alleen wanneer we efficiencyverbeteringen niet gebruiken ter bevordering van de groei!Daarnaast geeft hij aan dat het tempo van de introductie van “schone energie”, tot op heden, de toenemende energie vraag “niet kan bijbenen”. Als ons dat wel zou lukken hebben we substantieel meer metaal (o.a. Cu, Pb, Al, Fe) en zeldzame mineralen (o.a. Ag, Li, Neodymium) nodig (afhankelijk van het element zou dat neerkomen op 35-920% van wat we nu delven). De hiermede verbonden ecologische en sociale kosten, naast de gevolgen door ecologische schade voor mens en natuur vanwege de mijnbouwactiviteiten (denk daarbij niet alleen aan ontbossing maar ook aan het gebruik van water), zouden gigantisch zijn! In zijn optiek moetende hoge-inkomenslanden hun overmatige energie- en materiaalgebruik afschalen; de wereld zal snel moeten overstappen op hernieuwbare energie en grondstoffen en dat zal alleen effect hebben wanneer de wereld de overgang maakt naar een postkapitalistische economie die gericht is op menselijk welzijn en ecologische stabiliteit in plaats van voortdurende groei! Daarbij merkt hij op dat de hoge inkomens landen (die ook de hoogste gebruikscijfers van energie en grondstoffen laten zien) in de meeste internationale beslissings-gremia een zwaardere stem hebben dan de lage inkomenslanden (veelal de leveranciers van energie en grondstoffen); ondanks dat de laatstgenoemde landen in de meerderheid zijn (Hickel noemt dit ook een vorm van kolonisatie!).7) 
  8. “Age of Anger” van Pankay Mishra” (2017/NL vertaling 2018)
    In zijn recente boek Tijd van woede analyseert Pankay Mishra verschijnselen als populisme, extremisme en geweld. De grondtoon is somber: “De afgelopen jaren doet zich op veel plaatsen barbaars geweld voor: oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten, zelfmoordaanslagen in België, Xinjiang, Nigeria en Turkije, revoltes van Jemen tot Thailand, bloedbaden in Parijs, Tunesië, Florida, Dhaka en Nice. Het zou heel goed kunnen dat toekomstige historici zulke onsamenhangende onrust als de opmaat naar de Derde – en langste en vreemdste – Wereldoorlog beschouwen, een die vanwege zijn alomtegenwoordigheid in de buurt komt van een wereldwijde burgeroorlog.”
    Volgens Mishra hebben deze diverse crises één gemeenschappelijke grond. Het westerse kapitalisme en het bijbehorende individualisme zijn wereldwijd de dienst gaan uitmaken. Die ontwikkeling kent niet alleen winnaars maar ook verliezers, voor wie de beloften van welvaart en zelfontplooiing niet opgaan. Onder deze groepen groeit een gevoel van wrok of ‘ressentiment’: een giftig mengsel van vernedering, wanhoop en afgunst jegens de dominante machten. Volgens Mishra zijn zowel het islamitische fundamentalisme als het westerse populisme uitingen van ressentiment.
    Sommige commentatoren verwijten Mishra dat hij in Tijd van woede te weinig perspectief biedt. In een interview met Trouw maakt Mishra duidelijk dat het hem er vooral om te doen is een goede verklaring te vinden voor de wereldwijde crises. Hij antwoordde; “Demagogen kunnen opbloeien omdat ze hoop bieden aan wanhopige mensen. Mijn boek gaat over die ervaring van machteloosheid en vernedering. Wij hebben dat zwaar verwaarloosd. Ik had het ook niet zo in de gaten. We moeten onze veronderstellingen onderzoeken en harder werken om te begrijpen wat er gaande is.”10) 

Waarom verwaterde de zaak en waarom is de aandacht weer terug?

In 1970 had de Nederlandse overheid de steun van 96% van de bevolking om met ingrijpende maatregelen de milieuproblemen aan te pakken.1)
In 2013 verscheen een studie gebaseerd op een peiling van 22.000 mensen in 22 landen, waaruit vooral ecologische vermoeidheid bleek. De bevraagden maakten zich nog wel zorgen, maar vooral leken ze af te haken. 

Een aantal oorzaken dat men afhaakte:

  • Op individueel vlak hebben veel leden van de milieugeneratie uit 1972 gedaan wat ze konden, maar wellicht, het grootste verwijt dat hun gemaakt kan worden is dat ze hebben laten gebeuren dat aan individueel gedrag zo’n proportioneel belang werd toegekend. De milieu en klimaatcrisis heeft bovenal behoefte aan structurele oplossingen, en aan veranderingen in en van het systeem; en, geïnitieerd door de politiek!
  • Een aantal vooraanstaande Yale economen (o.a. Solow, Nordhaus, Tobin) bleven kritisch in hun reacties op het rapport van de club van Rome m.b.t. het “grenzen aan de groei” verhaal. Zij meenden dat het milieuprobleem opgelost kon worden door organisatie, alternatieve grondstoffen, technologische innovatie en de invoering van een verrekening van de vervuiling middels hun MEW-index (“Measure of Economic Welfare”). V.w.b. die MEW-index was de gedachte dat, als de kosten van de vervuiling verrekend worden, de vervuilde technologieën vanzelf uit de markt zouden worden geprezen! 
  • In 1972 werd de vraag al gesteld om de milieucrisis politiek aan te pakken zowel bij links als bij rechts. Ook vanuit het bedrijfsleden kwam die vraag m.b.t. duidelijke richtlijnen en normen vastgesteld in overleg met de industrie! Sicco Mansfeld heeft, als vicevoorzitter van de Europese Commissie, daarin ook op wereldschaal een rol gespeeld. Hij kwam ook met voorstellen m.b.t. o.a. bevolkingsgroei (met een boetebeleid), duurzaamheid van producten, introductie van het bruto nationaal geluk (i.p.v. het BNP) en het verbieden van niet essentiële producten! Deze benadering van Mansfeld gaf H.M Schleyer (voorzitter van de Duitse werkgeversorganisatie), maar ook anderen, mede aanleiding om het einde van vrijheid en democratie te voorspellen!    
  • Een continue sterke lobby, aangedreven door het neoliberale gedachtengoed, vanuit de industrieel en de landbouwwereld die erin slaagden en nog steeds slagen, striktere regels en normen tegen te houden of af te zwakken. 
  • Mensen, uit alle geledingen, begonnen al snel te beseffen dat de oplossing hen veel geld zou kosten en/of hen noopte tot een gedragswijziging; dat werd als een te groot offer ervaren. Resultaat; Exit het grootste deel van het publiek!
    Politoloog (of politicoloog) Wim van Lancker formuleert het in 2022 als volgt m.b.t. de gele hesjes: De onzekerheid bij een groeiende groep mensen vertaalt zich niet alleen in het stemgedrag! Die mensen zeggen ook “foert” tegen het klimaatbeleid. “Als het ons nog meer pijn gaat doen, hoeft het niet meer voor ons”. Ze verzetten zich tegen nog meer regeltjes die hun gedrag moeten beïnvloeden en meteen ook tegen de overheid die zich te veel met hun leven bemoeit!6) 
  • Het redden van de planeet dreigde bij de ecologisten weleens op de achtergrond te geraken wanneer de ideologische zuiverheid in het geding leek te komen (zoals bij de Groenen in o.a. Duitsland en de Amsterdamse Kabouters). 

Vanaf ca. 2017 kan dit niet langer beweerd worden, 

Een aantal observaties:

  • De nieuwe generatie van middelbare scholieren hebben zich in verschillende landen in Europa, met ondersteuning van enkele Ngo’s, duidelijk en breed gemanifesteerd gedurende 2019, m.b.t. de klimaatproblematiek. De aandacht van de pers was groot. Echter die acties zijn niet meer voortgezet de volgende jaren. Covid kan daarbij mede een rol hebben gespeeld. Echter de kopstukken van deze scholierenacties (zoals Greta Thunberg en Anuna de Wever) waren sindsdien ook nauwelijks meer in beeld, tenzij even in Davos 2022 en de reeds genoemde tv-discussie). Het lijkt (tot nu toe) erop, jammer genoeg, dat het een weinig “sustainable” actie is geweest. Maar velen zijn er wel weer, soms voor “even”, door wakker geschrokken!   
  • In Duitsland hebben “die Grüne” zich, al jaren, gepositioneerd zowel in verschillende Bündesländer als recentelijk in de Federale regering als “Regierungsfähig”. Dat wil zeggen dat ook de focus van deze partij niet alleen op de “groene” maar ook op de “sociale” aspecten (inclusief werkgelegenheid) ligt. Dat heeft Baden Würtenberg (met een voor Duitsland belangrijke industrie, waaronder Porsche en Mercedes) sinds 2011, naar tevredenheid (tot nu toe), kunnen ervaren met een groene minister-president, Winfried Kretschmann. Men ziet deze trend, m.b.t. de focus van politieke partijen, ook in andere landen waarbij ook te zien is dat niet groene partijen zich ook gaan werpen op de “groene zaak” (bv. “Vooruit” in Vlaanderen/de woorden van Peter Marcuse indachtig?)
  • Wetenschappers maken zich steeds meer zorgen, naar aanleiding van de resultaten van trendanalyses (die nu steeds meer, ook over een langere periode, beschikbaar komen), omtrent de ontwikkelingen op de aarde m.b.t het dierenbestand (sinds 1970 is de fauna van insecten tot zoogdieren met ca. 50% geslonken) en de gevolgen van het smelten van de ijskappen en gletsjers (overstromingen, gebrek aan water voor bevloeiing -waardoor oogsten onvoldoende zijn om de toenemende bevolking te voeden- en door minder reflectie van zonlicht -resulterend in een verdere toename van de opwarming-).7) 
  • Met name jongere mensen beginnen anders naar de maatschappijvorm te kijken waarin ze leven!
    Uit een US-onderzoek van de universiteit van Harvard kwam naar voren dat 51% van de ondervraagden (tussen 18 en 29 jaar) niet langer voor het kapitalisme zijn. Uit een YouGov enquête uit 2015 bleek 64% van de ondervraagde Britten het kapitalistische systeem oneerlijk te vinden. In Duitsland was dit cijfer 77%! Met de stelling “Kapitalisme doet meer kwaad dan goed” uit een bevolkingsonderzoek in Duitsland van de Edelman trust Barometer was een meerderheid van 56% het eens. In Frankrijk en India bedroegen deze cijfers respectievelijk 69% en 74%. Daarnaast kwam uit dit onderzoek naar voren dat 75% van de geënquêteerden grote bedrijven corrupt vond! 7)
  • Tegen het einde van de 20ste eeuw kreeg de fenomenologie (het begrijpen van een fenomeen op basis van ervaringen van anderen) het voor elkaar om animistische principes terug te brengen in het hart van de Europese filosofie. En de wetenschap volgde al snel. In de afgelopen twintig jaar is de manier waarop we onszelf zien in relatie tot de rest van de levende wereld dan ook sterk veranderd door een groot aantal wetenschappelijke ontdekkingen m.n. v.w.b. ecosystemen! 7)
    Hier past een nadere uiteenzetting:
    Animisten benaderen dieren en planten, zelfs rivieren en bergen als individuen in hun eigen recht, in plaats van als objecten. In de optiek van de animist is plant, dier en mens met elkaar verbonden en van elkaar afhankelijk.
    Descartes c.s. verdeelde de schepping in twee sub-instanties; geest (of ziel) en gewone materie (de basis van het dualisme). Daarbij is van alle wezens, de mens uniek omdat deze een geest heeft, wat een teken zou zijn van zijn/haar speciale band met God. De rest van de schepping is slechts natuur. Hierbij zij opgemerkt dat de 17de -eeuwse Europeaan de mens in Afrika, Azië en Zuid-Amerika ook als natuur beschouwde. Dit gezien de wijze waarop die Europeaan de mensen van deze continenten behandelde (Congo, de slavenhandel, de opiumoorlog). Descartes c.s. kreeg een tegenreactie van Spinoza. Deze legde uit dat het universum uit één oorzaak moest ontstaan zijn. Dit betekende volgens hem dat mensen dezelfde substantie hebben als de natuur. Het betekent dat geest en ziel uit dezelfde substantie bestaan als materie. Deze zienswijze riepen moeilijke en morele vragen op over de exploitatie van natuur en arbeid (Spinoza heeft daar zijn tol voor moeten betalen). In de tussentijd heeft de wetenschap het dualisme de rug toegekeerd. Echter de aanname van Descartes dat de mens fundamenteel verschilt van de rest van de natuur, is nog steeds een gangbare overtuiging in vele geledingen binnen de westerse samenleving.
    De animistische principes, samen met de aandacht voor de meest kwetsbaren, zoals door Jackson en Thoreau naar voren gebracht,  vereisen een andere denkwijze. Die andere denkwijze zou een doorbraak kunnen zijn voor het implementeren van een adequatere aanpak van de klimaatproblematiek.   

Schets van een maatschappij zonder groei?

Gezien “de oogst” lijkt het erop dat weinig schrijvers het belangrijk vonden dan wel zich wilden wagen om een schets (visie) hieromtrent op papier te zetten.

Drie schetsen zijn gevonden uit 1972, een uit 2020 en twee uit 2021. De schrijvers komen uit verschillende hoeken t.w. milieuactivisten, antropologen, sciencefiction schrijvers en entrepreneurs (in combinatie met futurist of politiek adviseur). 

  • “A blueprint for Survival” (1972):
     De tamelijk gedetailleerde “blueprint”, geschreven door een aantal activisten, omvatte:
    1) Het nastreven van een kringloopsamenleving. Niet de menselijke ontplooings-drift primeert maar het voortbestaan van planten en dieren die het ecosysteem vormen en dat ons leven mogelijk maakt.
    2) De ontmanteling van de industriële maatschappij, het niet uitbreiden van het wegennet en te gaan leven in relatief kleine zelfvoorzienende maatschappijen.
    3) Het inperken van de wereldbevolking (voor NL zou dit betekenen dat tegen de 21ste eeuw het bevolkingsaantal op 5 miljoen mensen gestabiliseerd zou moeten zijn. In 1972 telde NL al 13,3 miljoen inwoners!).1)   
  • “Eco-Utopia” (1972):
     “A blueprint for survival” was weliswaar gedetailleerd maar heel concreet werd het desondanks niet. Daarom nodigde Studium Generale Rotterdam de in milieuzaken alomtegenwoordige Wouter van Dieren uit om een concretere toekomstschets in te vullen van een wereld zonder productiegroei.
    Van Dieren schets in zijn sciencefiction verhaal Eco-Utopia, diep in de 21ste eeuw, een samenleving die het economisch denken vervangen heeft door de Eco-cybernetica en pas voet aan de grond kreeg nadat de planeet door grote rampen was getroffen. De biologie was leidend waardoor de mensheid zich ook had kunnen ontdoen van de Marxistische dwaalleer die in competitie de bron van alle kwaad situeerde; elk organisme, elke organisatievorm in de natuur wordt immers gedreven door competitie, zo ook de eco-utopie! Men leefde in kleine leefgemeenschappen. Elke burger verrichtte twee jaar verplicht corvee, veelal in de ecologische landbouw en alle diensten functioneerden op basis van vrijwilligheid.
    De algemene mening over zijn werk toen al: Het is een vergezicht, op veel vlakken theoretisch en ver van het gemiddelde bed!1)
  • “The Californian Tomorrow Plan” van Heller (1972)
    Een driejarige studie gebaseerd op revisie, discussie en grote volksvergaderingen, geïnitieerd door de California Tomorrow ledenorganisatie van Alfred Heller. Twee plannen werden uitgetekend: “California One”, grotendeels een voortzetting van het bestaande en verkokerde en op groei gericht beleid en “California Two”, een duurzame variant waarbij huisvesting, gezondheidszorg, ruimtelijke ordening, mobiliteitén politieke besluitvorming in samenhang werden gepresenteerd, met als doel de staat leefbaar te houden en op essentiële vlakken het leefmilieu te verbeteren. Het plan bevatte passages over specifieke waterbekkens, maar ook over het belasten van verpakkingsmateriaal en autogebruik. California Tomorrow toonde aan hoe haalbaar een alternatieve manier van leven en werken met behoud van comfort zou kunnen zijn.1) 
  • “The Rise of Technosocialism” van Brett King & Dr. Richard Petty (2021).
    Beiden noemen zich entrepreneurs waarbij King zich daarbij als futurist profileert en Petty als politiek adviseur.
    Onder Technosocialism verstaan zij geen politieke beweging maar een sociale beweging. In hun optiek is groei alleen acceptabel voor zover die ten goede komt aan alle participerende burgers. Op bestuursniveau voorzien zij dat grote investeringen kunnen worden gedaan in technologische-infrastructuren (gestoeld op AI) met als doel om substantiële bestuurlijke productiviteitsverbeteringen tot stand te brengen. Daarnaast neemt, huns inziens, de automatiseringsgraad binnen de maatschappij aanzienlijk toe en zullen enerzijds banen, ingevuld door mensen, op allerhande niveaus vervangen worden, anderzijds zullen de gezondheidszorg, het onderwijs en publieke services meer toegankelijk kunnen worden gemaakt tegen lagere kosten. Verder menen zij dat het kapitalisme dient te worden “gere-engineerd” zodat het duurzaam wordt, de ongelijkheid in inkomen en vermogen wordt verminderd en vooruitgang brengt voor de gehele maatschappij.
    Met betrekking tot de klimaatveranderingen pleiten ze voor een betere samenwerking op nationaal en mondiaal niveau en, waar relevant vanwege een verhoogd zeewaterpeil, het, op voorhand, opstarten van het bouwen van beschermingsdammen of zelfs van geheel nieuwe steden.8)      
  • “Degrowth” (“Minder is Meer”) samenleving van Jason Hickel (in 2021 gepubliceerd!).
    Jaso Hickel geeft een aantal stappen aan naar een ecologischer samenleving:
    – Materiaal verbruik m.n. in de hoge inkomenslanden, terugbrengen naar duurzame niveaus,
    – Maak een eind aan geplande veroudering van producten,
    – Beperk reclame,
    – Verander bezit naar gebruik,
    – Maak een eind aan voedselverspilling,
    – Verklein de industrieën die slecht zijn voor de ecologie
      (o.a.; de fossiele brandstof-, de rundvlees- en een bepaalde tak binnen de plasticindustrie),

– Verminder ongelijkheid door arbeid, inkomen en vermogen eerlijker te verdelen,
– Uitbreiden van publieke goederen (gezondheid, onderwijs, huurregulatie, openbaar vervoer)
Hij geeft toe dat het niet makkelijk zal gaan en dat er vragen zijn (op het gebied van “hoe doe je dit dan”?) waarop op dit moment nog niemand antwoorden kan gegeven!7)

  • “The Ministry of the Future” van Kim Stanley Robinson (2020).
    Robinson, sciencefiction schrijver, geeft in zijn novelle, een uitgebreid beeld van waar het “VN Ministerie voor de Toekomst” verantwoordelijk voor het milieu wereldwijd, mee te maken krijgt gedurende de periode 2030-2050. Het is een boeiend en fascinerend boek (geclaimd wordt dat het een van Obama’s favoriete boeken van 2020 was), echter, zeker de eerste hoofdstukken vond ik deprimerend (steeds rijst de vraag; “krijgt de wereld dit ooit nog voor elkaar?”). In deze hoofdstukken wordt een weinig aantrekkelijke, zelfs angstaanjagende wereldmaatschappij beschreven. Pas in de allerlaatste hoofdstukken wordt de indruk gegeven dat, e.e.a. op basis van de bereikte resultaten op wereldschaal, zoals een dalende CO2 niveau en een verminderd afsmelten van de ijskappen maar ook t.a.v. de samenwerking tussen landen, er verbeteringen (zelfs aanzienlijk op bepaalde punten) te zien zijn. Die wending lijkt meer op “een doekje voor het bloeden”; het komt te plotsklaps, die riem onder het hart, een positief getint einde om het gecreëerde depri gevoel wat te compenseren? Verder valt op dat Robinson in zijn visie het begrip “groei”, dat andere schrijvers als het onderliggende probleem zien van de klimaatverandering in negatieve zin, niet expliciet ter sprake brengt! Maar aan groeiende problemen is geen gebrek!
    Robinson geeft de lezer wel nog een boodschap mee door zijn hoofdpersoon in zijn laatste regel van het boek nog even te laten zeggen; “we moeten blijven doorgaan met onze inspanningen, want het werken aan het klimaat zal nooit eindigen!”
    Om wat Robinson beschrijft nader te verduidelijken, geef ik een aantal probleemvelden en activiteiten aan die hij voor de periode 2030-2050 voorziet:
    – Er heerst een constante economische toestand van depressie!,
    – De ongelijkheid (Gini coëfficiënt****)  wordt minder (o.a. invoering blockchain, belastingen),
    – Voor het beoordelen van de economische toestand worden anderen indices dan het BNP ontwikkeld,
    – De bewaking van de CO2 uitstoot blijft noodzakelijk,
    – Weliswaar daalt het CO2 niveau in de atmosfeer tegen 2050,
    – Het dumpen van andere stoffen (o.a. plastics) in zee gaat nog steeds door en is nog niet opgelost,
    – De verzuring van de oceanen gaat nog steeds door en is nog niet opgelost, 
    – Grote geo-engineering werken zijn noodzakelijk om de ijskappen te herstellen en in stand te houden,
    – Continue aanslagen op mensen die verantwoordelijk worden gehouden voor de CO2 uitstoot,
    – Continue aanslagen op vliegtuigen en schepen die gebruik maken van fossiele brandstoffen,
    – Continue aanslagen op beleidsfunctionarissen die maatregelen treffen om het klimaat te verbeteren,
    – Afrika verenigt zich en betaalt de schulden niet meer af,
    – In Afrika worden de buitenlandse bedrijven genationaliseerd,
    – Er gebeuren klimaatrampen (m.n. hitte golven), de omvang en gevolgen daarvan zijn onduidelijk,
    – Het aantal mensen op de wereld is aanzienlijk gedaald (echter waarom en waar blijven vraagtekens),
    – Indruk wordt gewekt (voorbeeld Hong Kong) dat de democratie weer meer opgang krijgt,
    – Er is absoluut nog geen sprake van een eensgezinde aanpak op mondiaal vlak, en
    – Onderhuids broeit nog steeds “wie heeft de macht” (zoals we dat nu al ervaren!).        

Slot:

Het valt op dat de schrijvers, die ik heb kunnen achterhalen m.b.t. dit onderwerp en met verschillende achtergronden, het redelijk met elkaar eens zijn! Uiteraard is de insteek, om deze studie te beginnen, daar debet aan.

Mijn conclusie:

“De mens, die zichzelf als de meest intelligente diersoort beschouwt, lijkt in staat en ook al serieus op weg een wereld te creëren waarin de eigen soort, door eigen toedoen, ten onder gaat”!

Graag nodig ik u uit om uw eigen conclusies te trekken.

Daarbij zou ik de tekst van W. van Tongeren m.b.t. het thema “Noodlot en Besef” van Day Off #3 van het Opera Forward Festival op 17 maart 2018, met als spreker o.a. Pankaj Mishra, in overweging willen geven: 

“Als onze wereld inderdaad door het noodlot bestierd wordt, zijn we zelf weinig meer dan marionetten, bewogen door een onverschillige macht. Wat heeft het dan nog voor zin om tot besef te komen? Waarom zouden we moeten inzien dat we de touwtjes niet in handen hebben?

Maar misschien mogen we de term ‘besef’ ook positiever uitleggen, als een alternatief voor het noodlot denken. Want als we de processen doorzien die ons leven bepalen, hoeven we ze niet langer te ervaren als de blinde grillen van een wreed lot. Op basis van inzicht kunnen we ons leven in eigen hand nemen. Of bedriegen we onszelf als we zo optimistisch denken?”10)

Literatuur:

  1. “Wat we toen al wisten” (de vergeten groene geschiedenis van 1972) Geert Buelens uitgave 2022
  2. “Klaar voor heropbouw” (boekbespreking M. Verplancke/Knack 04/05/2022/ “Vlaanderen ontwaakt”/E. Corijn)
  3. “Het kapitalisme is goed bezig zichzelf bij het grofvuil te zetten” (boekbespreking R. Mooijman/de Standaard 2022/06/11/ “Voorbij de groei”/T. Jackson)
  4. “The Nutmeg’s Curse” (boekbespreking GTE Gorus/Knack 2022/03/02/ “Parables for a planet in crises”/A. Ghosh) 
  5. “Maakt God een comeback? (Boekbespreking M. Verplancke/Knack 2022/-/-/ “Tegendraadse beschouwingen”/G. Vanheeswijck)
  6. “De gele hesjes en de klimaatactivisten zitten in hetzelfde schuitje” (boekbespreking E. Pironet/Knack 2022/05/04/ “Waarom gele hesjes niet met een bakfiets rijden”/W. van Lancker & A. Otte)
  7. “Minder is meer” (“Hoe degrowth de wereld zal redden”/Jason Hickel/Oikos/2021)
  8. “The rise of Technosocialism” (How Inequality, AI and Climate will Usher in a New World”/Brett King & Dr. Richard Petty/Marshall Cavendish/2021)
  9. The Ministry for the future (Kim Stanley Robinson/Orbitbooks/2020) 
  10. Pankaj Mishra “Tijd van Woede” (boekbespreking/interview W. van Tongeren/Trouw (2018)/Opera Forward Festival 2018/”Age of Anger” (2017)/”Tijd van Woede” (2018)/Pankay Mishra)

Verwijzingen:
*) Anuna De Wever is een Belgische klimaatactiviste. Samen met Kyra Gantois, haar toenmalige partner die ze kende van het Koninklijk Atheneum van Mortsel, riep ze in 2019 scholieren via sociale media op om in Brussel te demonstreren voor het klimaat. (Bron: Wikipedia)

**) De Club van Rome is een particuliere stichting die in april 1968 werd opgericht door Europese wetenschappers en ondernemers, om hun bezorgdheid over de toekomst van de wereld voor het voetlicht te brengen.

Doelstellingen van de Club van Rome zijn:

  • Het onderzoeken van de kwantitatieve en kwalitatieve samenhang van de wereldproblemen (bevolkingsgroei, voedselproductie, industrialisatie, uitputting natuurlijke hulpbronnen, vervuiling), uitgewerkt in een zogenaamd wereldmodel;
  • De wereld wijzen op de ernst van de problemen; en
  • Regeringen en politici stimuleren tot gecoördineerde maatregelen ter verbetering van de situatie.

De Club van Rome heeft geen politieke of economische macht. Daardoor verloopt de beïnvloeding moeizaam.

De Club bestond oorspronkelijk uit 36 leden, die in april 1968 voor het eerst bij elkaar kwamen in Rome – vandaar de naam. De oprichting van de Club van Rome werd geïnitieerd door de Italiaanse industrieel Aurelio Peccei en de Schotse wetenschapper Alexander King. Vanaf 1968 kwam het gezelschap elk jaar in een ander land bijeen om over het milieu te praten. De Club van Rome heeft diverse rapporten uitgebracht over het milieu, waarvan De grenzen aan de groei het bekendste is. (Bron Wikipedia)

***) Transcendente buitenzintuiglijke waarneming (“wat niet voor de ervaring toegankelijk is” -Kant-).
Dit in tegenstelling tot op de fenomenologie gerichte Heidegger, Husserl en Levinas – “met het leren kennen van het object zelf, reduceert men het transcendent object tot het immanente -erbij horende- bewustzijn”-). (Bron Wikipedia)

****) De Gini-coëfficiënt is doorgaans een getal tussen nul en één en wordt soms uitgedrukt als percentage. De waarde nul correspondeert hierbij met volkomen gelijkheid (m.b.t. de inkomensverdeling heeft iedereen dan hetzelfde inkomen) en de waarde één correspondeert met volkomen ongelijkheid (één persoon heeft dan al het inkomen en de rest heeft geen inkomen). Indien negatieve inkomens of vermogens (schulden) worden meegerekend, dan kan de Gini-coëfficiënt een waarde groter dan één aannemen.

De Gini-coëfficiënt werd ontwikkeld door de Italiaanse statisticus Corrado Gini en in 1912 gepubliceerd in zijn artikel Variabilità e mutabilità. (Bron Wikipedia)