De Es (Fraxinus excelsior)

De es groeit het liefst op vochtige gronden. Als boom kan de es 40 meter hoog worden. De naam excelsior betekent hoger of verhevener, wat er op duidt dat deze boom boven de andere bomen uitsteekt. In de Noorse mythologie is de es de levensboom van de gehele mensheid. Hij droeg de wereld en heette Yggdrasil. 

Het hout van deze boom is taai en sterk, waardoor het uitermate geschikt is voor gereedschapsstelen, ladders, gymnastiektoestellen en meubels. Als knotboom komt de es vooral in Zuid-Limburg voor. Geiten schijnen dol op de bladeren van de es te zijn. Vroeger werden de takken van de es geoogst als veevoer.

‘s Winters hangen in sommige essen gevleugelde zaden. Deze zaden, die door de wind verspreid worden, kiemen meestal pas na een jaar. Deze bomen zijn vrouwelijk en dus tweehuizig. We vinden soms mannelijke essen die aan sommige takken ook vrouwelijke bloemen hebben en omgekeerd vrouwelijke essen met takken waaraan mannelijke bloemen zitten. Die zou je dan eenhuizig moeten noemen. Langs wegen worden meestal mannelijke essen geplant omdat deze beter groeien. 

De bladstelen hebben een groef met haartjes, die het regenwater dat in de groef blijft staan opzuigen. De knoppen zijn fluweelachtig en zwart van kleur en de tak is net onder de knop plat. De dikste knop aan de top van de tak is vorstgevoelig. Daarom vertakt de es zich snel en heeft de kruin van de jonge boom meestal een bolvorm.

De es heeft in zijn jeugdjaren een gladde stam maar na veertig jaar wordt de bast ruwer. Vaak krijgt de stam van de es vorstschade, omdat de zon overdag tegen de stam schijnt en deze verwarmt op de zuidkant, waardoor het hout uitzet. Zodra de zon verdwenen is en het hard gaat vriezen koelt het hout af en krimpt. Door de grote temperatuurverschillen en snelle inkrimping knapt de stam met een harde knal open, hetgeen je ook bij beuken gebeurt. Later probeert de boom deze scheur te overgroeien. Het litteken dat in de lengterichting van de stam loopt noemen we vorstribbel of vorstlijst. De es heeft een open kruin waardoor het licht ook op de grond kan komen. Daarom groeien onder deze boom vaak veel kruiden.

Info: Toon van Seggelen   a.seggelen@upcmail.nl

Foto De zwarte knoppen van een es